علي بن محمد البغدادي الماوردي ( مترجم : حسين صابرى )

407

آيين حكمرانى ( فارسى )

حضور وى به عربى و فارسى مىنوشت . زادان او را با حجاج پيوند داد و او نيز در دل حجاج سبك آمد . پس صالح به زادان فروخ گفت : حجاج مرا به خود نزديك ساخته است و بر تو از اين ايمن نيستم كه او مرا بر تو پيش بدارد . زادان گفت : چنين گمان مبر ؛ چرا كه او به من نيازمندتر است تا به تو ؛ زيرا كسى جز من نمىيابد كه حسابدارى او را بسنده كند . صالح گفت : به خداوند سوگند ، اگر بخواهم حساب را به عربى برگردانم اين كار را انجام مىدهم . زادان گفت : يك ورقه يا يك سطر از آن را برگردان تا من ببينم . او نيز اين كار را انجام داد . زادان بعدها در روزگار فتنهء عبد الرحمن بن اشعث ، كشته شد و حجاج صالح را به جانشينى او گمارد . صالح آنچه را ميان او و زادان فروخ گذشته بود با حجاج در ميان نهاد و حجاج هم به او فرمان داد ديوان را به عربى برگرداند . صالح پذيرفت و براى اين كار مهلتى نهاد ، تا آن‌كه سرانجام آن را به عربى برگرداند . هنگامى كه مردانشاه پسر زادان فروخ از اين امر آگاهى يافت به صالح صد هزار درهم پيشنهاد كرد تا نزد حجاج وانمود كند كه از اين كار ناتوان است . اما او اين كار را نكرد . مردانشاه هم به او گفت : خداوند ريشه‌ات را در اين دنيا بركند ، چنان‌كه فارسى را از بن كندى . عبد الحميد بن يحيى ، كاتب مروان ، بعدها مىگفت : خداى صالح را نيكى دهاد ! او را بر كاتبان چه منتى سنگين است ! فصل [ : ديوان حكمرانى ] ديوان حكمرانى چهار بخش را در خود جاى مىدهد : بخش يكم : امور مربوط به لشكريان اعم از ثبت‌نام و مقررى بخش دوم : امور مربوط به قلمروها اعم از مقررىها و حقوق وضع‌شده بر هر قلمرو بخش سوم : امور مربوط به كارگزاران اعم از نصب و عزل بخش چهارم : امور مربوط به بيت المال اعم از دخل و خرج . اين‌ها بخش‌هاى چهارگانهء ديوان حكمرانى است كه احكام شرع اقتضا مىكند و بيان جزئيات آن‌ها دربردارندهء اين نيز هست كه شايد كاتبان ديوان‌ها در قرار دادن آن‌ها در اين چهار دسته شيوه‌اى و نكته‌اى در نظر داشته‌اند كه خود بيشتر بدان آگاهند . فصل [ : بخش نخست : امور مربوط به لشكريان شامل ثبت نام و مقررى ] اما ثبت‌نام لشكريان در ديوان ، مشروط به سه شرط است : نخست : ويژگىهايى كه با وجود آن‌ها ثبت‌نام آنان جايز است ؛